Op TikTok circuleren honderden accounts waarop scholieren en leraren worden vernederd en beledigd met door AI gegeneerde beelden. Ook Stichting Offlimits, het expertisecentrum voor online misbruik, slaat alarm wegens de flinke stijging van 15 procent in meldingen van cyberpesten met AI-beeldmateriaal in de afgelopen twee jaar. De aandacht om deze vorm van cyberpesten aan te pakken gaat vooral uit naar de makers van deze accounts. Daarmee missen we een belangrijke groep: de omstanders. Achter iedere maker staan vaak tientallen of honderden jongeren die kijken, reageren, stemmen en beelden verder verspreiden. En die de vernederende content tot een succes maken.
Omstanders bepalen of online vernedering wordt beloond
AI maakt het eenvoudiger om vernederende beelden te maken, maar de sociale mechanismen achter cyberpesten blijven hetzelfde. Een gemanipuleerd filmpje kan door reacties en het doorsturen van beelden een steeds groter publiek bereiken. Dat iedereen weet dat het filmpje nep is, maakt de vernedering voor het slachtoffer niet minder. Zonder publiek bestaat dit fenomeen niet. Juist omstanders bepalen of online vernedering wordt beloond met aandacht en verspreiding, of wordt afgekeurd en begrensd.
Wie grijpt er in?
Zeventig procent van adolescenten wordt online als omstander geconfronteerd met cyberpesten en 65 procent van hen grijpt niet in. Waarom grijpt de ene jongere in, terwijl de ander meekijkt of niets doet? Sociale normen spelen hierin een belangrijke rol spelen. Als iedereen meelacht of beelden doorstuurt, kan de indruk ontstaan dat dit gedrag normaal is.
Tegelijkertijd durven jongeren soms niet in te grijpen uit angst om zelf doelwit te worden, of omdat ze denken dat hun reactie toch niets verandert. Dat terwijl ingrijpen niet altijd openlijk hoeft plaats te vinden. Een bericht melden, niet meedoen aan een stemming of het slachtoffer privé steun bieden, kan al verschil maken. Sterker nog, uit onderzoek blijkt dat het pesten stopt binnen seconden wanneer omstanders wel grenzen stellen en daders aanspreken.
Scholen moeten aandacht besteden aan toekijkers
Daarom moeten scholen daarom niet alleen zoeken naar de makers van deze accounts, maar ook aandacht besteden aan de rol van de groep. Als we online schade willen beperken, moeten we niet alleen begrijpen waarom mensen schadelijk gedrag vertonen, maar ook waarom zoveel anderen het laten gebeuren. De omslag begint niet bij de dader, maar bij iedereen die toekijkt.
