Met de tweede editie van de Staat van het Vernieuwingsonderwijs vraagt het lectoraat Vernieuwend Onderwijs van hogeschool Saxion, samen met de Nederlandse Dalton Vereniging, de Nederlandse Montessori Vereniging, de Nederlandse Jenaplan Vereniging, de Vereniging van vrijescholen en de Vereniging voor Freinetpedagogie, aandacht voor een groeiende spanning in het onderwijs: de roep om versnelling versus de noodzaak tot vertraging.
Deze publicatie verschijnt naar analogie van de Staat van het Onderwijs van de Inspectie van het Onderwijs en biedt een verdiepend en aanvullend perspectief op de ontwikkeling en kwaliteit van het Nederlandse onderwijs. Het thema van de editie van 2026 is: vertragen in tijden van effectiviteit en efficiëntie. Het onderwijs staat onder toenemende druk om sneller, efficiënter en effectiever te presteren. Leeropbrengsten worden gemeten, prestaties vergeleken en scholen afgerekend op rendement. In beleid en publieke discussie lijkt goed onderwijs steeds vaker samen te vallen met wat aantoonbaar werkt en zo efficiënt mogelijk is. Juist daar wringt het, want hoe sterker onderwijs wordt gestuurd door efficiëntie, hoe groter het risico dat de pedagogische kern uit beeld raakt.
“Goed onderwijs laat zich niet reduceren tot wat meetbaar en efficiënt is,” zegt Symen van der Zee, lector Vernieuwend Onderwijs. “Als we onderwijs te veel benaderen als een productieproces, raken we uit het oog waar het in de kern om gaat: de ontwikkeling van mensen. Soms vraagt dat juist om vertraging.”
De Staat van het Vernieuwingsonderwijs laat zien dat onderwijs meer is dan een productieproces. Het is de plek waar jonge mensen leren samenleven, omgaan met verschillen en ontdekken wie zij willen zijn. Zulke processen laten zich niet versnellen; ze vragen tijd, aandacht en ruimte voor ervaring, ontmoeting en reflectie.Veel leraren ervaren dat die ruimte onder druk staat. Het onderwijs raakt voller met programma’s, toetsen en verantwoordingsverplichtingen, waardoor minder tijd overblijft voor verdieping en het volgen van vragen uit de klas. Wat niet direct meetbaar is, verdwijnt naar de achtergrond. Daarmee verschraalt het begrip van wat onderwijs is. Dit is niet alleen een pedagogische, maar ook een maatschappelijke kwestie. In een wereld die steeds complexer en sneller verandert, hebben leerlingen juist onderwijs nodig dat hen leert nadenken, samenwerken en verantwoordelijkheid nemen. Dat vraagt om scholen die ruimte bieden voor brede vorming en gemeenschapszin.
De publicatie bevat onderzoek, praktijkverhalen en essays van toonaangevende denkers. Samen schetsen zij een breder perspectief op goed onderwijs, waarin efficiëntie niet het uitgangspunt is, maar onderdeel van een grotere pedagogische opdracht. Met deze tweede editie wordt het publieke debat verbreed. Niet alleen de vraag hoe onderwijs beter presteert staat centraal, maar vooral ook: wat moet onderwijs mogelijk maken? Welke waarden staan voorop? En hoeveel tijd mag goed onderwijs kosten? De boodschap is helder: goed onderwijs vraagt soms juist om vertraging. Niet alles wat telt, laat zich meten. En niet alles wat geleerd moet worden, kan haast hebben.
Noot voor de redactie
Voor meer informatie of interviewverzoeken kun je contact opnemen via de persvoorlichter. Ook zijn er mogelijkheden voor interviews met betrokkenen en voor het maken van reportages op scholen voor vernieuwingsonderwijs.