Herziening van het Nederlandse diplomatieke postennet is noodzakelijk om de Nederlandse belangen ook de komende decennia effectief te behartigen. Veel meer dan tot nu toe moet het accent liggen op strategische keuzes, flexibele vormen van vertegenwoordiging en Europese samenwerking. De fragmenterende wereldorde vraagt daar om. Wat in Europees verband kan worden gedaan, moet zoveel mogelijk in Europees verband gebeuren, tenzij Nederlandse belangen significant afwijken van die van de EU. Dat stelt de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) in zijn briefadvies ‘Voortvarend vertegenwoordigen: flexibiliteit en focus in het postennetwerk’.
Het steeds opnieuw openen en sluiten van ambassades brengt hoge kosten met zich mee en leidt tot verlies van waardevolle kennis en contacten. Sluiting moet daarom een laatste redmiddel zijn. De AIV verwelkomt de aangekondigde structurele investering van 35 miljoen euro, maar benadrukt dat daarmee de eerdere bezuinigingen niet volledig worden teruggedraaid en waarschuwt voor verdere bezuinigingen. Ook vragen groeiende veiligheidsuitdagingen, waaronder kansen en dreigingen op cybergebied, om meer aandacht van het diplomatieke postennetwerk.
Gerichte inzet en flexibele ambassades
Nederland heeft een groot netwerk dat beschermd moet worden, maar beperkte middelen vragen ook om het maken van keuzes. De AIV beveelt aan om in de bilaterale diplomatie te focussen op thema’s waarvoor Nederland een sterk profiel heeft en op landen waarmee historische banden bestaan. Daarnaast kan samenwerking met andere landen, vooral binnen de Europese Unie maar ook in coalities met gelijkgestemde landen, helpen om de Nederlandse invloed te vergroten.
Niet overal is een grote ambassade nodig. Flexibiliteit is nodig. Soms volstaat een kleinere vertegenwoordiging of kunnen landen een gebouw of medewerkers delen. Zo kan Nederland zijn aanwezigheid uitbreiden of verkleinen als de omstandigheden veranderen, zonder een ambassade te hoeven sluiten. De AIV noemt dit het ‘harmonicamodel’.
Bert Koenders, voorzitter van de AIV:
‘We moeten de Nederlandse diplomatieke slagkracht vergroten in een gevaarlijker wereld. Of het nu gaat om AI, klimaat, economie, migratie of oorlog: Nederlandse belangen worden direct geraakt. Nederland moet niet alleen kijken naar wat diplomatie kost, maar vooral naar wat er op het spel staat als we niet vertegenwoordigd zijn. Zonder diplomatieke slagkracht missen we de contacten, kennis en invloed die nodig zijn om onze veiligheid en economische belangen te beschermen. Ik roep het kabinet op om scherp naar onze zes aanbevelingen te kijken.’
Aanbevelingen
De AIV doet zes aanbevelingen aan het kabinet:
- Blijf investeren in diplomatie. Maak strategische keuzes voor de lange termijn en voorkom reputatieschade, verlies van waardevolle contacten en extra kosten door ambassades te sluiten en later weer te openen. Beschouw sluiting als laatste redmiddel.
- Kies waar Nederland het verschil kan maken. Richt mensen, middelen en specialistische kennis op landen en thema’s die voor Nederland van strategisch belang zijn, waaronder het Caribisch deel van het Koninkrijk. Versterk de samenwerking met relevante landen binnen en buiten de EU.
- Maak het diplomatieke netwerk flexibeler. Maak het mogelijk om de Nederlandse diplomatieke aanwezigheid uit te breiden of te verkleinen als de omstandigheden daarom vragen, bijvoorbeeld door kleinere posten, gedeelde huisvesting of volwaardige ambassades. Benut daarbij Europese samenwerking en taakverdeling.
- Werk vanuit gezamenlijke strategische doelen. Leg per land en thema duidelijke prioriteiten vast en zorg dat deze leidend zijn voor de inzet van alle betrokken ministeries en ambassades. Breng politieke en economische diplomatie beter samen.
- Investeer in diplomatiek personeel. Zorg voor goede opleidingen, specialistische kennis en mogelijkheden om binnen en buiten Buitenlandse Zaken ervaring op te doen. Besteed daarbij aandacht aan vakattachés en lokale medewerkers en bevorder de uitwisseling van kennis en expertise.
- Betrek de samenleving meer bij diplomatie. Maak zichtbaar wat het Nederlandse postennet voor burgers en bedrijven betekent en wat Nederland misloopt zonder diplomatieke aanwezigheid. Benut daarbij de kennis en netwerken van het bedrijfsleven, de wetenschap, maatschappelijke organisaties en burgers.