Undercoveroperaties zijn niet alleen gevaarlijk voor politieagenten die infiltreren in het leven van verdachten. Heimelijke opsporingsmethoden kunnen ook schuren met de fundamentele rechten van de verdachten. In haar proefschrift 'Schijn bedriegt' onderzoekt strafrechtdocent Sophie Naber van de Open Universiteit of undercoveroperaties in Nederland binnen de wettelijke en ethische grenzen blijven. Haar conclusie: 'Op papier zijn undercoveroperaties goed gereguleerd, maar de controle en begrenzing eromheen kan in de praktijk op belangrijke punten beter.' Naber verdedigt haar proefschrift vrijdag 2 oktober 2026 aan de Open Universiteit in Heerlen.
Naber toetste undercover opsporingsmethoden aan het recht op een eerlijk proces en het recht op privacy zoals vastgelegd in artikel 6 en 8 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Ook keek ze naar de integriteit en beheersbaarheid van undercoveroperaties. Een paar ernstige recente incidenten rond dit soort operaties benadrukken het belang van een beter ingericht systeem.
Om undercoveragenten en verdachten beter te beschermen, doet Naber een aantal concrete aanbevelingen. Zo pleit ze voor betere verslaglegging tijdens undercoveroperaties, het heimelijk opnemen van belangrijke gesprekken tussen agenten en verdachten en duidelijkere, strengere wettelijke begrenzing van de meest ingrijpende undercovermethoden, zoals de inzet van criminele burgerinfiltranten. Daarnaast adviseert ze vaste evaluatiemomenten tijdens operaties door het Openbaar Ministerie (OM) en de politie.
Dubbelrol gevaarlijk en psychologisch zeer belastend
Naber ziet undercoveroperaties als 'een noodzakelijk en waardevol middel in de strijd tegen zware georganiseerde misdaad'. De kern van zo'n operatie is dat politieagenten onder een valse identiteit binnendringen in het persoonlijke leven van verdachten en een vertrouwensband opbouwen om informatie in te winnen. Daarvoor moeten ze liegen en bedriegen, maar tegelijkertijd ook integer, ethisch en juridisch verantwoord handelen.
Die dubbelrol is gevaarlijk en psychologisch zeer belastend, weet Naber, ook uit haar jeugd. Haar vader ging als misdaadjournalist undercover bij criminele organisaties. Aanleiding voor haar eigen onderzoek was de zogeheten shreddermoord. Daarin verklaarde de verdachte een valse bekentenis te hebben afgelegd onder druk van undercoveragenten. Er volgde aanvankelijk vrijspraak en later alsnog een veroordeling tot 16 jaar in hoger beroep, in stand gehouden door de Hoge Raad. De zaak ligt nu bij het Europese Hof voor de Rechten van de Mens.
Zelfmoord undercoveragent
Hoe de risico's van undercoverwerk agenten kunnen raken, werd pijnlijk zichtbaar door de zelfmoord van een Nederlandse undercoveragent in 2021. Tijdens een langdurige undercoveroperatie ontstond een liefdesrelatie met de vrouw van een verdachte. Onderzoek naar zijn overlijden bracht problemen aan het licht rond de begeleiding, aansturing en controle. Politie en OM namen daarna maatregelen. Voor Naber illustreert de zaak nog steeds het belang van beheersbaarheid - vooral omdat persoonlijke, juridische en operationele grenzen tijdens de uitvoering altijd kunnen verschuiven.
Opsporingsmethode pas achteraf beoordeeld
Volgens de promovenda is er een groot risico dat rechters achteraf moeilijk kunnen vaststellen óf grenzen tijdens een operatie zijn verschoven. 'Want het wettelijk verantwoord verloop van operaties is nu nog sterk afhankelijk van de individuele professionaliteit en kwaliteit van betrokkenen, waar een steviger verankerd systeem van waarborgen noodzakelijk is.'
'Een verdachte kan belastende verklaringen afleggen zonder te weten dat hij met de politie praat. Het is belangrijk dat een rechter, maar ook de advocaat van de verdachte, achteraf kunnen beoordelen hoe zo'n verklaring tot stand kwam. Toch worden gesprekken tussen undercoveragenten en verdachten niet standaard heimelijk opgenomen. De rechter en advocaat moeten in een strafzaak dus grotendeels afgaan op het proces-verbaal dat weergeeft wat volgens de politie is gezegd. Maar onder welke omstandigheden? Was er sprake van druk of sturing? Dat lees je niet terug.'
Naber pleit daarom tijdens ingrijpende undercoveroperaties voor in beginsel heimelijke opname van alle interacties die relevant kunnen zijn voor bewijsvorming. Naber: 'Een opname legt namelijk niet alleen vast, maar laat ook de context zien. Alleen bij zwaarwegende veiligheids- of opsporingsbelangen kan daarvan worden afgeweken.' Naber wijst op de zaak Vidar waarin een criminele burgerinfiltrant een internationaal drugsnetwerk van motorclubs hielp oprollen. 'Mede op basis van opnames werd dat geaccepteerd door de rechter.'
Naber besluit: 'Undercoverwerk zal altijd draaien om misleiding. Die kun je niet wegnemen zonder de methode haar kracht te ontnemen. Juist daarom moet de wetgeving en het systeem eromheen sterk genoeg zijn om de grenzen te bewaken.'
Praktische informatie
Vrijdag 2 oktober 2026 om 13.30 uur verdedigt Sophie Naber, docent aan de faculteit Rechtswetenschappen, haar proefschrift aan de Open Universiteit in Heerlen. Titel: 'Schijn bedriegt. De normering van strafvorderlijke undercoverbevoegdheden in het licht van artikel 6 en 8 EVRM en de integriteit en beheersbaarheid van de opsporing'.
Promotoren zijn prof. dr. mr. G.K. Sluiter (Open Universiteit/Universiteit van Amsterdam) en prof. dr. mr. D. Abels (Open Universiteit). Copromotor is dr. mr. M. Attinger (Open Universiteit).
De verdediging is live bij te wonen aan de Open Universiteit in Heerlen en online te volgen via ou.nl/live.
