Van 18 tot en met 22 mei 2026 staat de jaarlijkse Infectiepreventieweek op de agenda, een initiatief van het AMR Zorgnetwerk gericht op zorgprofessionals in alle sectoren. Het centrale thema dit jaar: basishygiëne. Niet toevallig. Want ondanks jaren van campagnes, richtlijnen en, voor wie het vergeten was, een wereldwijde pandemie, blijkt de naleving van handwasprotocollen in zorginstellingen structureel tekort te schieten.
Naleving in verpleeghuizen structureel laag
In december 2025 publiceerde het RIVM een bespreking van een proefschrift van de Radboud Universiteit Nijmegen, gewijd aan precies dit probleem. De conclusie is helder: handhygiëne geldt als de meest effectieve maatregel om zorggerelateerde infecties te voorkomen, maar de naleving in verpleeghuizen blijft laag. Onderzoek liet zien dat de gemiddelde naleving varieert van 17 procent onder stagiaires tot slechts 24 procent bij verpleegkundigen, met grote verschillen per afdeling.
Dat zijn geen abstracte percentages. Zorggerelateerde infecties leiden gemiddeld tot vier extra ligdagen per patiënt. RIVM-onderzoek laat zien dat postoperatieve wondinfecties Nederlandse ziekenhuizen jaarlijks circa 40 miljoen euro kosten bij slechts drie typen operaties. De bredere maatschappelijke kosten, verlengd verblijf, antibioticagebruik en verminderde kwaliteit van leven, lopen navenant op.
Wat de naleving belemmert, is inmiddels goed gedocumenteerd. Tijdsdruk, een gebrek aan zichtbare rolmodellen op afdelingen en de simpele niet-beschikbaarheid van de juiste middelen op het juiste moment: het zijn factoren die keer op keer terugkomen in de literatuur. Een verpleegkundige die direct van de ene bewoner naar de andere loopt, is afhankelijk van een goed gevulde dispenser binnen handbereik. Ontbreekt die, dan vervalt het protocol; hoe goed de intentie ook is.
Infectiepreventie buiten de verpleeghuizen
Het probleem beperkt zich niet tot de langdurige zorg. In april 2025 concludeerde de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) dat infectiepreventie in de gehandicaptenzorg nog steeds niet op orde is. Medewerkers beschikken onvoldoende over kennis over hygiëne, terwijl juist in instellingen waar kwetsbare cliënten in groepsverband wonen, virussen en bacteriën zich bijzonder snel kunnen verspreiden.
Kennisorganisatie Vilans wees er in reactie op het IGJ-rapport op dat infectiepreventie praktisch en laagdrempelig op de werkvloer geïntroduceerd moet worden. Niet als administratieve verplichting, maar als dagelijkse gewoonte. Dat klinkt vanzelfsprekend. De praktijk toont keer op keer aan dat het dat niet is.
Het verschil dat de juiste middelen maken
Gedragsverandering vraagt om meer dan bewustwording. Het RIVM-onderzoek benadrukt dat verbeterstrategieën die zich richten op concrete barrières, waaronder de beschikbaarheid van hygiënemiddelen, aanzienlijk effectiever zijn dan brede voorlichtingscampagnes. Anders gezegd: een medewerker die wil, maar geen geschikte zeep bij de hand heeft, past geen handhygiëne toe.
Voor professionele omgevingen geldt daarbij dat niet iedere zeep gelijkwaardig is. Gewone handzeep verwijdert vuil en een deel van de micro-organismen, maar in medische en zorgsettings is de inzet van antibacteriële zeep standaard onderdeel van infectiepreventieprotocollen. Professionele verpakkingen lopen uiteen van 500 milliliter voor individueel gebruik tot 5-literkannen voor dispensers op afdelingen.
De beschikbaarheid van die middelen is geen bijzaak. Het is een randvoorwaarde voor naleving.
Van protocol naar praktijk
Het patroon dat onderzoek steeds bevestigt, is eigenlijk simpel: naleving stijgt na een campagne en zakt daarna terug. Zonder structurele inbedding, vaste protocollen, zichtbare middelen en leiderschap dat het goede voorbeeld geeft, verdwijnt de aandacht voor handhygiëne snel naar de achtergrond. De Infectiepreventieweek van mei 2026 onderstreept dat dit geen nieuw inzicht is; het is een probleem dat de sector jaar na jaar opnieuw moet adresseren.
Zorginstellingen die infectiepreventie serieus nemen, investeren niet alleen in scholing en bewustzijn. Ze zorgen er ook voor dat de middelen er zijn, via een betrouwbare medische groothandel die professionele hygiëneproducten levert. Op het juiste moment. Op de juiste plek. Want de meeste zorggerelateerde infecties zijn niet het gevolg van onwil, maar van omstandigheden die het goede gedrag moeilijk maken. Dat is precies waar beleid en inkoop het verschil kunnen maken.