Kwaadwillenden die verkiezingen willen beïnvloeden via social media kunnen handig inspelen op aanbevelingsalgoritmen. De maatregelen om inmenging aan te pakken, voldoen slechts ten dele. Dat blijkt uit het rapport 'Scrollend naar de stembus' dat het Rathenau Instituut vandaag publiceert. Het instituut doet voorstellen die het risico op inmenging verminderen.
Het rapport van het Rathenau Instituut laat zien dat kwaadwillenden de gebruikers van platformen als Instagram, Facebook, X, YouTube en TikTok kunnen misleiden door in te spelen op aanbevelingsalgoritmen. De kwaadwillenden verzenden bijvoorbeeld met nepaccounts bijna gelijktijdig dezelfde berichten, betalen influencers om een boodschap te verspreiden en liften mee op populaire hashtags. Zo zorgen ze dat specifieke inhoud wordt versterkt.
Europese en Nederlandse wetgevers bezitten verschillende instrumenten die deze vormen van bewuste misleiding aanpakken. Maar volgens de door het Rathenau Instituut geraadpleegde experts worden verschillende mogelijkheden om bestaande wetten te handhaven en meer informatie van platformen te krijgen nog niet benut.
Platformen zeggen zelf dat ze ook maatregelen nemen. Maar experts signaleren dat de platformen zelfs eenvoudige maatrelen niet lijken te nemen. Zulke maatregelen zijn bijvoorbeeld het verwijderen van nepaccounts, het snel reageren op meldingen over inhoud die in strijd is met platformrichtlijnen, en het aanpassen van bepaalde weegfactoren in de aanbevelingsalgoritmen.
Om de risico's op inmengingsactiviteiten te verkleinen, doet het rapport voorstellen op drie fronten: het platformontwerp veranderen, de informatiepositie van wetgevers, toezichthouders en onafhankelijke onderzoekers versterken, en de weerbaarheid van de samenleving vergroten.
'We zijn in de situatie terechtgekomen dat aanbevelingsalgoritmen steeds meer bepalen welke inhoud je ziet', zegt Luuk Ex, van het Rathenau Instituut en projectleider van het onderzoek. 'En dat speelt kwaadwillenden in de kaart.'
Veel socialmediaplatformen hebben een voorkeur voor inhoud die zorgt dat gebruikers lang en vaak op het platform zijn. Dat levert meer advertentie-inkomsten op. Om gebruikers vast te houden, werken veel grote platformen met op engagement gebaseerde aanbevelingsalgoritmen. Inhoud waar mensen naar blijven kijken of die reacties oproept, wordt aan meer mensen aanbevolen. Bovendien kiezen platformen er de laatste jaren voor om meer inhoud aan te raden van gebruikers die je niet volgt. 'Die combinatie biedt kwaadwillende buitenlandse statelijke actoren de perfecte gelegenheid om zich in jouw tijdlijn te mengen', aldus projectleider Luuk Ex.
Het Rathenau Instituut deed het onderzoek op verzoek van de Tweede Kamercommissie voor Digitale Zaken. De onderzoekers analyseerden wetenschappelijke en juridische literatuur, en grijze literatuur zoals journalistieke bronnen, rapporten en verslagen van rechtszaken. Daarnaast raadpleegden ze vertegenwoordigers van Instagram, Facebook, TikTok en Snapchat. Ook spraken ze met beleidsmedewerkers die zich bezighouden met verkiezingen, platformbeleid en inmenging. Verder consulteerden ze tijdens een expertsessie deskundigen uit onder meer de vakgebieden politieke communicatie, informatica, rechten, en mediawetenschappen.